ते अमृताचे बोल

 

कालचा दिवस माझ्या आयुष्यातला फार सुरेख असा दिवस होता. क्षणभराची उसंत नाही आणि कणभराचा थकवा नाही, असा अनुभवलेला. 'अनिवार्यते'च्या दडपणापेक्षा 'अनिवारते'ची ओढ किती सुरेख असते, याचं मांगल्य अनुभवलेला; कालचा दिवस माझ्यासाठी खरोखर संस्मरणीय होता. पहाटे आठ वाजता महाविद्यालयात गेलेली मी थेट रात्री नऊ वाजता घरी आले. पण घरी आले ते ऊर्जेचा एक अखंड स्त्रोत घेऊनच !

दैनंदिन कामं सुरू होती. त्यानंतर प्रमाणपत्र वर्ग झाला आणि मग सरांच्या सत्काराच्या कार्यक्रमाची वाट पाहत मी आणि माझी मैत्रीण दुसरी कामं करत राहिलो. थेट साडेपाच वाजता महाविद्यालयाच्या नाट्यगृहात गेलो. आमचा देव तिथे आधीच येऊन बसलेला होता. या देवाचे दर्शन घेतलं, भेट घेतली; मनोमन सुखावलो आणि कार्यक्रमाला जाऊन बसलो. कार्यक्रम सुरू व्हायला थोडासा उशीर झालाच पण तो रसाळ सरांसाठीचा कार्यक्रम होता; म्हणून उणिवांबद्दल, त्रुटींबद्दल कोणतीही तक्रार मनामध्ये नव्हती. ओढ होती केवळ आणि केवळ त्यांना ऐकण्याची.

कालच्या कार्यक्रमामध्ये अनेकांना ऐकता आलं. त्यात विश्वकोश मंडळाचे आणि इतिहास विषयाचे प्रा. डॉ. राजा दीक्षित सर, ज्येष्ठ समीक्षक डॉ. प्रभाकर बागले सर, नॅशनल बुक ट्रस्टचे अध्यक्ष डॉ. मिलिंद मराठे सर अशी दिग्गज मंडळी होती. या पीढीने आपल्या भाषणांमधून सरांचा गौरव करत जेव्हा त्यांच्याबद्दलची कृतज्ञता आणि स्वतःचं लहानपण व्यक्त केलं;  तेव्हा प्रकर्षाने जाणवलं, "खरोखर किती भाग्यवंत आहोत आपण!" नातवंड आणि आजोबा या पीढीचं नातं काय असतं,  त्या पीढीची माया काय असते, त्या पीढीची आतुरता आणि आशीर्वाद काय असतात हे आम्हाला रसाळ सरांमुळे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक जीवनात अनुभवायला मिळालं.

 मला आठवतं सर निवृत्त झाले ते १९९४ साली. त्यावेळेला मी १० वी मध्ये होते. माझे वडील मला आवर्जून स.भु.च्या जालान सभागृहात सरांच्या सत्कार समारंभाला घेऊन गेले होते. वडिलांना कळत होतं, चांगल्या माणसांना ऐकण्याचे संस्कार या जीवावर जाणीवपूर्वक केले पाहिजेत. सरांना ऐकायला मिळालं. सरांचे पहिले वाक्य होतं, "माझा सत्कार का होतोय हे मला कळत नाही, कारण मी शिकवून फार काही वेगळं केलं नाही. मी केवळ माझं कर्तव्य केलेलं आहे. त्याच्यासाठी पगार घेतलेला आहे, त्यात सत्कार वगैरे करण्यासारखं काय आहे?”, आणि त्या दिवसापासून आजतागायत पाहते आहे; हा माणूस कधीच निवृत्त झालेला नाही. एखाद्या तपश्चर्येसारखी ज्ञानाची आवर्तनं एकापाठोपाठ चालू आहेत. आम्ही सरांकडे पाहतो आहोत, सरांना ऐकतो आहोत , सरांचं कार्य जवळून अनुभवत आहोत.

सरांना ‘साहित्य अकादमी’चा पुरस्कार मिळाला त्यावेळेला अभिनंदन करण्यासाठी म्हणून आम्ही घरी गेलो आणि सरांना म्हणलं, "अहो सर, काय हे किती काम करता? सर एकाच वाक्यात म्हणाले, "काम संपलं की माणूस संपतो". हे परमेश्वरा, तुझी मी खूप खूप आभारी आहे. ज्याला ‘कलियुग’, ‘कलियुग’ म्हटलं जातं अशा या काळातही, 'बोले तैसा चाले; त्याची वंदावी पाऊले!', अशी माणसं तू आमच्या अनुभवासाठी ठेवलेली आहेत. जिथे नतमस्तक होत राहावं, भरभरून आशीर्वाद घेत राहावेत अशा जागा तू आमच्या आयुष्यात निर्माण केलेल्या आहेत. मी खरोखर कृतज्ञ आहे. सरांच्या आशीर्वादाने, त्यांच्या प्रोत्साहनाने सरस्वती भुवन मध्ये जेव्हा 'जांभळा तांडा' सारखा प्रकल्प केला, कवी नारायण सुर्वे वारले तेव्हा त्यांच्यावरचे ‘रूपक’ लिहून सादर केले, कै. प्रभाकरराव भालेराव यांच्या स्मृतिप्रत्यर्थ घेतल्या जाणाऱ्या 'पुस्तक परिचय' स्पर्धेचे एक तप मी साजरे करू शकले, याचा मला आनंद आहे. त्या प्रत्येक वेळेला सरांचे शब्द माझ्या कामाची प्रेरणा ठरले आणि सरांचा आशीर्वाद मला पुढे जाण्याचं बळ देत राहिला.

अगदी परवाचीच गोष्ट , सरस्वती भुवन मध्ये 'मुद्रितशोधन आणि माध्यमांसाठीचे लेखन' हा प्रमाणपत्र वर्ग सुरू केला. खरं म्हणजे प्रत्यक्ष वर्ग सुरू करण्याआधी घरी जाऊन सरांचे आशीर्वाद घ्यावेत अशी उत्कट इच्छा होती; पण प्रत्यक्षात ते शक्य झालं नाही. तेव्हा सरांच्या अनिवार ओढीमुळे त्यांना फोन मात्र आवर्जून केला. सरांना माहिती दिली आणि सांगितलं, " सर, मला खरं तर तुमच्याकडे वर्ग सुरु करण्याआधीच यायचं होतं पण आज इतकी कामं होती ना की खरंच जमलं नाही".  काय म्हणावं सरांनी, "तुम्ही फार चांगलं काम करत आहात, या कामाची खूप आवश्यकता आहे. हे काम तुम्ही दीर्घकाळ करत राहताल." हे भरभरून आलेले आशीर्वाद मला दहा हत्तींचं बळ देऊन गेले. छोट्याशा वैयक्तिक भेटीनंतर काल   त्यांना पुन्हा प्रत्यक्षात ऐकायला मिळालं. इतरांना ऐकण्याचा आनंद आहेच पण शेवटच्या १२-१३  मिनिटात सत्काराला उत्तर देत असताना, जे काही ‘अमृताचे बोल’ या हृदयामध्ये पेरले गेले, पुढच्या कामाच्या दिशा स्पष्ट झाल्या, थेट आदेश आले ते प्रत्येक मराठी माणसापर्यंत पोहोचवणं हे मी माझं ‘पवित्र’ आणि ‘पावन’ कर्तव्य समजते; म्हणून हा लेखन प्रपंच.

(साहित्य अकादमीचा पुरस्कार मिळाल्याबद्दल डॉक्टर सुधीर रसाळ सरांचा ‘जीवनगौरव’ पुरस्कार देऊन; सोमवार दिनांक ११ ऑगस्ट २०२५ रोजी ‘मुक्त सृजन’ या साहित्य संस्थेतर्फे गौरव करण्यात आला. हा कार्यक्रम सरस्वती भुवन शिक्षण संस्थेच्या नाट्यगृहामध्ये झाला. आपल्यापर्यंत पोहोचवत आहे सरांच्या भाषणातील शब्द अन् शब्द.)

सत्काराला उत्तर देताना सर म्हणाले, "मला जे बोलायचं आहे, ते मी मुद्द्यांच्या स्वरूपात आपल्यासमोर ठेवणार आहे. पहिलं असं की NBT चे चेअरमन यांच्या हस्ते हा पुरस्कार मला मिळाला याचा मला विशेष आनंद आहे, कारण मी जी सांस्कृतिक समीक्षा लिहितो त्यात माझा एक मुद्दा असा असतो, की जसं वाङ्मयाचे युरोपियन कुल आहे तसं वाङ्मयाचे एक भारतीय कुळ निर्माण झालं पाहिजे. ते जर निर्माण व्हायचं असेल तर भारतीय भाषांमधल्या उत्तम साहित्यकृती या सर्वच भारतीय भाषांमध्ये उपलब्ध झाल्या पाहिजेत. हे व्हायचं असेल तर एनबीटीचे कार्य मोठ्या प्रमाणात विकसित झालं पाहिजे. नेहरू सारख्या द्रष्ट्या पुरुषानं स्थापन केलेली ही संस्था आहे, आणि भारताच्या सांस्कृतिक एकात्मतेचं एक स्वप्न त्यांनी पाहिलेलं होतं. त्यातून 'साहित्य अकादमी' आणि 'नॅशनल बुक ट्रस्ट' या संस्था स्थापन झाल्या, आणि म्हणून मला त्याचा विशेष आनंद आहे.”

दुसर असं की ' मुक्त सृजन ' ही अशी कार्यकर्त्यांची संस्था आहे जी स्वत:हून  स्वयंप्रेरित अशा स्वरूपाचं कार्य करते. मला दुर्गा भागवतांचं मत या ठिकाणी सांगावसं वाटतं,  "की ज्या सांस्कृतिक संस्था सरकारी अनुदान घेतात त्या साहित्य संस्था सरकारच्या विरुद्ध, सरकारनं घेतलेल्या चुकीच्या निर्णयाविरूद्ध बोलत नाहीत, एक मिंधेपणा त्यांच्यामध्ये आलेला असतो. आणि म्हणून सांस्कृतिक संस्था या सरकारी अनुदान न घेता चालवल्या पाहिजेत.” गांधीजीनी असं म्हणलेलं होतं की ‘महाराष्ट्र’ हे स्वयंसेवी कार्यकर्त्यांचं मोहोळ आहे, भारतात दुसऱ्या प्रांतात असं चित्र दिसत नाही, तेव्हा आपला प्रतिनिधी पुण्याला त्यांनी पाठवून हे कार्य कसं केलं जातं, याचा अभ्यास करायला त्यांनी सांगितलेलं होतं. 'मुक्त सृजन' ही अशी साहित्य संस्था आहे, जी स्वयंप्रेरित आहे. म्हणून मागच्या वर्षी त्यांची पारितोषिकं देताना मी ‘महेश खरातां’चं खास कौतुक केलं होतं. आजही या साहित्य संस्थेकडून पारितोषिक घेताना मला थोडा संकोच वाटतो की ही माणसं आपल्या खिशातल्या पैशातून ही संस्था चालवतात आणि आपण यातून पारितोषिक घ्यायचं, हे काही मला मान्य नव्हतं. मी त्यांना सांगितलं की, “तुम्ही मला पारितोषिक अजिबात देऊ नका. दुसरं असं की या संस्थेने दिलेलं पारितोषिक स्वीकारून, मी माझा गौरवच करून घेतो, आणि म्हणून मी हे पारितोषिक घेतो.”

माझा तिसरा मुद्दा असा की, "महाराष्ट्र हा प्रांत आपल्या संस्कृतीबद्दल अतिशय उदासीन आहे. आपल्या भाषेबद्दल अतिशय उदासीन आहे. 'त्रिभाषा सूत्र' लावलं गेलं आणि महाराष्ट्रातली संस्कृत विद्येची परंपराच नष्ट झाली. तिला ब्राह्मणी वगैरे म्हणून तोडले गेलं. कोणतीही भाषा एका जातीची नसते. अतिशय श्रेष्ठ असे संस्कृत पंडित महाराष्ट्रात होते. आज महाराष्ट्रात संस्कृत नाही, त्याचा परिणाम असा झाला की मराठी भाषेमध्ये वेगवेगळे नवे शब्द घडवण्याची जी प्रक्रिया चालू होती ती पूर्ण संपुष्टात आली. ती हिंदीमध्ये आहे. हिंदी समीक्षेमध्ये जे नवे नवे शब्द,  संज्ञा निर्माण केल्या जातात त्या संस्कृतमधून. आम्ही आपल्या इंग्रजी संज्ञा घेऊन कसंबसं भागवतो. तेव्हा ‘त्रिभाषा सूत्र’ आलं आणि आमचं नुकसान झालं.

हिंदी प्रदेशानं हिंदी, इंग्रजी व संस्कृत या तीन भाषा स्वीकारल्या. आम्ही इंग्रजी, हिंदी व मराठी या तीन भाषा स्वीकारल्या. त्यानंतर पाचवीपासून हिंदी सुरू झालं. हिंदी एक ‘संपर्क भाषा’ म्हणून या देशात राहिली पाहिजे अशी सगळ्यांचीच भूमिका आहे, माझीही आहे. किंबहुना महाराष्ट्रानं हिंदीला कधी विरोधच केला नाही. मध्ययुगातील अनेक मराठी संतांनी हिंदीमध्ये काव्यरचना केली. गणपतीची सुप्रसिद्ध हिंदी आरती ही मराठी संतांनी लिहिली आहे. हिंदीला महाराष्ट्रनं कधी विरोध केला नाही. पण तुम्ही पहिलीपासून जेव्हा हिंदी लागू करायला पाहता तेव्हा त्याचा अर्थ असा की, ‘तुम्हाला मराठी भाषेचं अस्तित्व नको आहे’. लहान वयामध्ये भाषेभाषेमधला फरक मुलांना कळत नाही. हिंदी शब्द मराठीत ही लहान मुलं वापरायला लागतील. मराठी शब्द हिंदीमध्ये वापरायला लागतील. मराठी व्याकरण  हिंदीमध्ये घुसेल, त्यांच्या बोलण्यातून आणि हिंदी व्याकरण मराठीमध्ये घुसेल. याचा शेवटी परिणाम असा होईल की मराठी ही हिंदीची एक ‘उपभाषा’ बनेल. 'बंबइया हिंदी' जशी निर्माण झाली किंवा महाराष्ट्रामध्ये 'दखनी भाषा' जी निर्माण झाली ती याच प्रकारे निर्माण झालेली आहे. अनेक मराठी भाषक जेव्हा मुस्लिम धर्माचा स्वीकार करायला लागले तेव्हा ते जे उर्दू बोलायला लागले त्यात मराठी मोठ्या प्रमाणात होतं. 'च' हा एक (प्रत्यय) दखनी भाषेत वापरला जातो, ते मराठीमधून आलं आहे. "मै खाताच नही", असा ‘च’ चा वापर केला जातो. मी उर्दूतून शिकलेलो आहे. तिसरीपासून आम्हाला उर्दू होतं. माझं मराठी उर्दू मिश्रित मराठी आहे. १९४८ साली जाणीवपूर्वक आमच्या पीढीने आमच्या भाषेतले उर्दू शब्द काढले . भाषा बिघडवण्यासाठी बालपणातच दुसरी भाषा मुलाला शिकवावी; म्हणजे मग तो जे भाषेचे मिश्रण करतो ते पाहण्यासारखं असतं. आणि जशी आज एक 'राजस्थानी' आहे किंवा या प्रकारच्या 'हिंदी उपभाषा' आहेत, तसं मराठीचं रूप हे ५०-६० वर्षांनी होणार; आणि तेव्हा 'ज्ञानेश्वर’ आणि ‘तुकाराम' यांच्याशी तुमचं काय नातं राहणार ? , हा विचार तुम्ही केला पाहिजे.

याचा अर्थ असा की तुमची सगळी संस्कृती या ‘शैक्षणिक धोरणामुळे’ धोक्यात आलेली आहे आणि याचं कुठलंही भान मराठी माणसाला नाही. तो अगदी निवांतपणे बसलेला आहे. दक्षिणेकडची राज्य हिंदीला विरोध करतात तसा विरोध आपण करण्याचं कारण नाही. पण आपल्या संस्कृतीवर जर एखादी भाषा आक्रमण करत असेल तर आपण उभं राहीलं पाहिजे, असं मला वाटतं. आणि दुर्दैवानं हे होत नाही.

शेवटचा मुद्दा असा की, इंग्रजी भाषेमुळे आणि आता हिंदीमुळे मराठीमध्ये लेखकांच्या पिढ्याच निर्माण होत नाहीत. मी जेव्हा विचार करतो की १८-२० वर्षांची मुलं मराठी कविता लिहीत आहेत, कशा लिहीत आहेत, त्यामधल्या काहींच्यामध्ये  स्फुल्लिंग आहे, प्रतिभा आहे, विकास होऊ शकतो असे तरुण लेखक मला मराठीमध्ये दिसत नाहीत. विशी, बावीशीतली मुलं मराठी लिहिणारी मला तरी दिसत नाहीत. मग आता जी पिढी लिहिते आहे ती अस्तंगत झाल्यानंतर तिची जागा घेणारा नवा लेखकांचा वर्ग मराठीमध्ये निर्माण झालेला असेल का? जर तो निर्माण होणार नसेल तर मराठी वाङ्मयाचं काय? हाही विचार आपण करत नाहीत. तेव्हा 'मराठी वाङ्मय आणि संस्कृती' ही एका भीषण अशा ऱ्हासपर्वात आलेली आहे. याचं भान मराठी लेखकांना नाही, मराठी भाषकांना नाही. सगळे स्तब्ध आहेत. कोणीही या सगळ्या परिस्थितीबद्दल एक अवाक्षरही काढत नाही. आणि जो समाज स्वतःच्या संस्कृतीबद्दल उदासीन असतो, त्या समाजाला त्याची ‘संस्कृती’ कधीच राहात नाही. तेव्हा या निमित्ताने आपल्यासमोर एक दोन-चार मुद्दे मांडावेत आणि असं मला वाटतं की आपली संस्कृती टिकावी. जोपर्यंत जागृत होणार नाही तोपर्यंत ही अशी अवस्था राहणार आहे, म्हणून हा विचार प्रत्येकाने करावा, अशी विनंती मी करतो.

मला हे पारितोषिक दिलं त्याबद्दल 'मुक्त सृजन' या संस्थेचे मी आभार मानतो. आणि या ठिकाणी मला बोलायची संधी मिळाली त्याबद्दल कार्यकर्त्यांचे आभार मानून माझं हे भाषण संपवतो.”

सरांचे भाषण संपले माझ्या मनात अनेक विचार पेरून...

वृंदा आशय