Monday, 20 July 2026

क्षण विजयाचा !

 

•| ॐ |•


क्षण विजयाचा ! 


आज पहाटे तीन वाजता जाग आली. उठल्यावर काय करावं हे तसं ठरत नव्हतं, म्हणून हेडफोन शोधायला गेले. तर तिथे आशय फुटबॉलची मॅच बघत बसलेला दिसला. स्पेन आणि अर्जेंटिना यांची 'एक्स्ट्रॉ टाईम' मधली चाललेली ती चुरशीची मॅच. कालच जिजूंनी या मॅचबद्दल बरंच काही सांगितलं होतं त्यामुळे हेडफोन शोधण्याच्या ऐवजी मी आपली निवांत मॅच बघत बसले. दीड तासामध्ये जे काही झालं होतं ते तोपर्यंत आशयने सांगितलं आणि आता मॅच कोणत्या मोडवर आलेली आहे इथपर्यंत मला आणून ठेवले. साहजिकच मीही त्याच्यासोबत मॅच मध्ये रमले.

              अर्जेंटिनाचा अनुभवी खेळाडूंचा संघ आणि स्पेनचा अतिशय मेहनत घेऊन खेळणारा तरुण संघ - कोणीच कोणाला हार जायला तयार नाही. हळूहळू अर्जेंटिनाच्या खेळाडूंच्या आणि कोचच्या चेहऱ्यावर चिंता, चिडचिड दिसायला लागली आणि त्याची अभिव्यक्ती त्यांच्या खेळामध्ये व्हायला लागली. स्पेनचा संघ मात्र जोर लावून खेळतच होता. या खेळामधली एक सरळ गोष्ट अशी होती हरणे ही अर्जेंटिनासाठी, मेसीसाठी नामुष्कीची गोष्ट होती ; तर हरले तरी जबरदस्त संघर्ष केला ही थाप स्पेनला निश्चितपणाने मिळणार होती. त्यामुळे मला तरी अर्जेंटिना नामुष्की टाळावी या हेतूने खेळताना दिसत होता तर स्पेन मात्र 'जो भी होगा देखा जायेगा' या निर्धाराने खेळणारा दिसत होता. 

            अगदी स्वाभाविकरित्या अर्जेंटिनाच्या खेळाडूंवरचा मानसिक दबाव वाढत गेला, ‌ मेसी जो संपूर्ण जगासाठी जणू काही फुटबॉलचा देव आहे हा निष्प्रभ होताना दिसला. स्पेनच्या  खेळाडूंची सरशी होताना दिसली आणि स्पेनने खेळाच्या या ओघात आपसूक गोल केला. या विजयाबरोबरच महिला आणि पुरुष गटामध्ये फिफाचा विश्वचषक पटकावणारा स्पेन हा गौरवशाली देश ठरला.

         मी फुटबॉल पहात होते खरी पण माझा कृष्ण मला तिथेही दिसतो ही वस्तुस्थिती आहे. नुकतंच माझं कृष्णाशी बोलणं झालं होतं आणि कृष्णाने मला सांगितले होते, "अगं आईने सांगितलेलं आहे ना तुला तर मग सकाळचे श्लोक म्हणूनच अंथरुणाच्या बाहेर पड. मी अर्थातच त्याचं ऐकलं. मी हेडफोन चा शोध घेत त्या खोलीत आले तेव्हा माझ्या मनामध्ये 'कराग्रे वसते' हा श्लोक घोळत होता. 'हात' हेच महत्त्वाचे असे पदोपदी वाटत होते. कारण आज या श्लोकाने माझ्याकडून फक्त श्लोक म्हणून घेतला नाही तर आपल्या आयुष्यातील 'हाताची सवय' फार स्पष्टपणे समोर आणली. त्याबरोबर 'हात हातात घेऊन' अनेक वाक्प्रचार, म्हणी माझ्या डोळ्यासमोर नाचायला लागल्या. 

           हात हातात घेणे, हात देणे, हातोहात फसवणे - रातोरात श्रीमंत होणे, हात धुवून मागे लागणे, हाताची सगळी बोटे सारखी नसतात, हातचे राखून, हातावर तुरी देणे, या वाक्यांशांसोबतच, हातचा आला एक यासारखे नाटक तर,कर हा करी घेतला शुभांगी - यासारखे नाट्यगीत ; असे बरेच काही  मनाभोवती रुंजी घालत होते. 

           या हस्तमहात्म्यामध्ये हस्तक्षेप केला तो स्पेन आणि अर्जेंटिनाच्या पदलालित्याने. साहजिकच 'समुद्र वसने देवी....' या श्लोकाने मनाचा ताबा घेतला. हाताच्या जोडीला पायही मनामध्ये पसरायला लागले. पाय धरणे, पायात पाय घालून पाडणे, पाय ओढणे, पायावर धोंडा मारून घेणे, ..... पाय लावून पळणे, हातापायी करणे या वाक्यांशासोबत 'मार दिया जाए या छोड़ दिया जाए' , 'पद घुंगरू बांध...' यासारखी गीते मनात फेर धरू लागली. 'समुद्र वसने' या श्लोकातील 'विष्णुपत्नी' हे पद महत्त्वाचे असल्यामुळे  'लक्ष्मीपूजन', संस्कार, विधी, लक्ष्मीचा अपहार, लक्ष्मीचा अपमान, लक्ष्मी - नारायण, सबसे बड़ा रुपैया असे एक ना अनेकजण डोकवायला लागले.

......... मात्र एका सत्यनारायणाव्यतिरिक्त कोणीच हितकारक न वाटल्याने मी बाकी सगळ्यांना सुट्टी दिली. आणि मस्तपैकी आशयसोबत स्पेनच्या 'विजयाचा क्षण' साजरा केला. त्या क्षणी मला कळाले कोणाच्याही विजयाचा क्षण हा आपल्या आनंदाचा सण होऊ शकतो. 'स्पेन'च्या नादात सगळेच 'पेन' विसरले त्यामुळे सध्या पेनही खाली ठेवते.


श्रीकृष्णार्पणमस्तु!

Wednesday, 8 July 2026

'वग', 'व्यंग' आणि 'व्यंग्य'


•| ॐ |•

 # शब्दवेध 

'वग', 'व्यंग'  आणि 'व्यंग्य' 



( मा. डॉ. दिवाकर कुलकर्णी यांनी उत्तरादाखल उजव्या कोप-यात केलेली चौकट आणि त्यांनी मला पाठवलेले उत्तर - 

नेहमीचेच बिन बुडाचे आरोप. पळपुटे, अप्रामाणिक, खोटारडे आणि कमालीचे संघ द्वेष्टे विरोधक गेली १०० वर्षे संघावर अशीच बिनबुडाची टिका करीत आले आहेत. गेल्या १०० वर्षात संघ जोमदारपणाने वाढतो आहे! हे कुठे आहेत? सूक्ष्म दर्शक यंत्रात ही दिसणार नाहीत अशी यांची अवस्था झाली आहे. कधी तरी आत्मपरीक्षण करणार आहेत का? 
संघ हा या भूमीतील सनातन विचार आहे. ती एक केवळ संघटना नव्हे. या सनातन विचारला हिंदुत्व या नावाने ओळखले जाते. त्याच्या जागरणाचे कार्य सांप्रतकाळी संघ नावाची एक व्यवस्था करते आहे. ते हिंदुस्थान आणि जगाच्या हिताचे कार्य आहे. असल्या कोल्हेकुई ने ते बाधित होईल काय? झालेले नाही. १०० वर्षे हे कार्य सुरू आहे. या पुढे ही लक्ष्य प्राप्ती पर्यंत सुरू राहील.  असो.)

 # शब्दवेध 

'वग', 'व्यंग'  आणि 'व्यंग्य' 

        आज महाविद्यालयातील सकाळ जरा चिंताजनकच सुरू झाली. इथे पोहोचल्यावर कशीबशी मनाची तयारी करून कागदपत्रांचे काम करत होते. तेवढ्यात एक कागद 'दत्त' म्हणून हजर ! 'अरे देवा, हे काय आता?' असे म्हणत दत्तात्रयांचे स्मरण करतच मी तो हाती घेतला. एका विद्यार्थ्याच्या परीक्षेतील गुणांसंदर्भात तो चौकशी करणारा होता. मराठी व हिंदी या दोन्ही पेपरच्या अनुषंगाने होता. आम्ही दोघींनी त्या प्रश्नाचे समाधानकारक उत्तर यातायात करून शोधले. शेवटी 'हिंदी व्यंग्य साहित्य' या प्रश्नपत्रिकेत त्या विद्यार्थ्याला गुण मिळालेले आहेत हे पाहून झाल्यावर आम्ही हुश्श केले.

          त्याच दरम्यान जो काही २ -४ मिनिटांचा वेळ मिळाला होता त्यात एक गंमतच झाली. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या अनुषंगाने एक चिंताजनक पोस्ट मी पाहिली. त्याची शहानिशा करण्यासाठी, खरे काय आहे ते जाणून घेण्यासाठी संबंधित व्यक्तींना ती पाठवली. दिवाकर दादांनी त्याचे तात्काळ आणि अत्यंत गंभीरपणे त्याचे निराकरण केले.

            वरील दोन प्रसंगांनी माझ्या मनात 'वग'  'व्यंग' आणि 'व्यंग्य'  हे शब्द पेरले. त्यामुळे मी ते घेऊन तुमच्या भेटीला आले. 'वग' हा शब्द मनात उमटताच माझ्या मनामध्ये आपसूकपणे उभे राहिले ते 'वगनाट्य'. तमाशा या कला प्रकाराच्या प्रारंभी हे असते याची मला जाणीव होती मात्र याचे अजून काही अर्थ होतात का हे शोधण्यासाठी म्हणून मी ग्रंथालयामध्ये गेले तेव्हा मराठी उत्पत्ती कोषात 'वग' या शब्दाचे सापडलेले अर्थ पुढीलप्रमाणे - आश्रय, ओळख, परिचय, प्रतिष्ठा.

       का कुणास ठाऊक, पण तमाशामध्ये जे 'वगनाट्य' आपण पाहतो त्याच्या अगदी विपरीत असे हे अर्थ मला वाटले. कदाचित तमाशा या कलाप्रकाराबाबत जी सामाजिक मानसिकता आहे त्यामुळेही असे घडत असेल. साधारणपणे तमाशाच्या उत्तररंगात विनोदी पद्धतीने वगनाट्य सादर होताना आपण पाहतो. अगदी सुरुवातीच्या काळात पात्र उत्स्फूर्तपणे आपल्या संवादातून अभिनयातून हा वग रंगवत होते. जेव्हा विशिष्ट विषयांच्या अनुषंगाने ते लिहिले जाते तेव्हा वगकार यामध्ये समाजातील विसंगती, दांभिकता, आणि अनिष्ट रूढी-परंपरांवर मार्मिक भाष्य करण्यासाठी उपरोधाचा चतुराईने वापर करतात.

            'व्यंग' हा शब्द साधारणपणे व्यवहारात वापरला जातो तेव्हा त्याचा अर्थ न्यून, उणेपणा, कमतरता असा होतो. 'व्यंग' हा शब्द मनामध्ये येताक्षणी मला आठवतात ती व्यंग्यचित्र. लहानपणापासून वर्तमानपत्रांमध्ये ही व्यंग्यचित्र पाहण्याची सवय असल्यामुळे आधी ती आठवत असावीत. त्यानंतर आठवतो तो साहित्यातील 'व्यंग्यार्थ' ज्याचा अर्थ सूचकता असा होतो. वास्तवातील व्यंग कलेच्या पातळीवर जाऊन 'व्यंग्य' होते, 'सूचक' होते. हे व्यंग्य कलाकाराची सृजनशीलता, निर्मितिशीलता व्यक्त करणारे असते. ज्या माध्यमातून आपला विषय तो अधिक प्रभावीपणे मांडू शकतो. स्वत:च्या कल्पकतेचा परिचय देऊ शकतो. ही कल्पकता समाजाला दिशा देण्यास आपसूक मदत करते. अर्थातच तो कलेचा हेतू मात्र नसतो. 'व्यंग्यचित्र' आणि 'वात्रटिका' हे दोन्ही कलाप्रकार या बाबतीत फार समर्थ दिसून येतात. त्यांनी काळावर आपला ठसा देखील उमटवला आहे. व्यंग्यचित्रांच्या बाबतीत मराठी विश्वकोशात मार्मिक शब्दात वर्णन केलेले आहे, ते असे - 

               "व्यंग्यचित्र सभोवतालच्या जीवनातील घडामोडींतील विसंगती नेमकी व टिपून त्यावर भाष्य करते. समाजातील रूढ अपप्रवृत्ती, नेत्यांच्या बोलण्यातील आणि वागण्यातील विसंगती, अनेक प्रकारचे भ्रष्टाचार,  परिस्थितीमुळे सामान्य माणसाची होणारी कोंडी यांचे मार्मिक दर्शन व्यंग्यचित्र घडवते आणि कधी थट्टामस्करी, तर कधी उपरोध-उपहास  यांचा यथोचित उपयोग करून चित्ररसिकाचे प्रबोधन करते. योग्य काय, अयोग्य काय याचे त्याला भान आणून देते. त्याची खिलाडूवृत्ती आणि संवेदनक्षमता वाढवते. काही व्यंग्यचित्रे निखळ, निर्मळ हास्य निर्माण करतात; तर काही हसवताहसवता अंतर्मुख बनवतात. काही उघड संदेश देणारी असतात.व्यंग्यचित्र हसवणारे असेल किंवा नसेल; पण सुप्त वा उघड आक्रमकता मात्र त्यात जरूर असतेच. आक्रमकता हे व्यंग्यचित्राचे अविभाज्य अंग आहेच, तसेच अनपेक्षित कलाटणी हे आणखी एक".           

         तर 'उपरोधा'च्या बाबत हा विश्वकोश आपल्याला सांगतो -  "उपरोध समाजातील विसंगतीचे मर्मग्राही दिग्दर्शन करतो. उपरोधाचा हेतू त्या विसंगतों दूर करण्याचाही असता. उपरोध हा एखादा विषय नसून कोणत्याही विषयाकडे पाहण्याचा व्यवहारातील दांभिकता, विसंवाद आणि इतर दोघांवर उपरोधाद्वारे एक दृष्टीकोन आहे. उपरोधाचे संदर्भक्षेत्र सामाजिक असते. सामाजिक नेमके बोट ठेवले जाते; परंतु उपरोधकाराची भूमिका बंडखोराची वा प्रेषिताची नसते. उपरोधकार विनोदाचा चतुराईने वापर करून सामाजिक ढोंगाचे वाभाडे काढतो. केवळ टर उडविणे, थट्टा करणे, टोमणे मारणे म्हणजे उपरोध नव्हे. विडंबन, उपहासिका, वक्रोक्ती, शाब्दिक कोटिक्रम ही विनोदसाधने व तंत्र असली, तरी त्यांचा उपरोधकारास उपयोग होतो. व्याजनिंदा आणि उपरोध यांतील सीमारेषा पुष्कळदा अस्पष्ट असतात. प्रभावी औपरोधिक आशय व अभिव्यक्ती साधण्यासाठी मार्मिक विचारशक्तीची व भाषाप्रभुत्वाची अत्यंत गरज असते."                      

        या पार्श्वभूमीवर मी जेंव्हा समाजमाध्यमावर 'हेडगेवार यांचे पहिले भाषण' ही पोस्ट फिरताना पाहते  तेंव्हा  'व्यंगात्मक आवृत्ती (SATIRE)' हेच मुख्य शब्द माझ्या नजरेतून सुटल्याचे व त्यामुळे मनात सर्व घोळ झाल्याचे माझ्या लक्षात आले. २८ सप्टेम्बर १९२७ रोजी प्रकाशित केल्या गेलेल्या या आवृत्तीला कदाचित तत्कालीन काही कारणेही असतील. मात्र विशिष्ट भाग चौकटीत टाकून समाजमाध्यमावर अशात फिरत असलेल्या या पोस्टमागे काय कारण असावे, हे काही मला कळाले नाही.        

        या पोस्टने मला 'वाचताना घाई करू नये', विनाकारण गैरसमज करून घेऊ नये, सुयोग्य माणसांकडून खात्री करून घ्यावी, हे मात्र शिकवले. याच पोस्टने आज मला लिहिते केले. माझ्या शब्दसंदर्भांसाठी भारतीय संस्कृतीकोश , मराठी विश्वकोश आणि मराठी व्युत्पत्तीकोश हाताळण्याची एक संधी दिली, त्याबद्दल पोस्ट टाकणाऱ्याची मी मनापासून आभारी आहे. 

मात्र त्याचबरोबर सुजाण नागरिकांना मला एक नम्र विनंती करावी वाटते -

 " नवी पीढी आधीच गोंधळलेली आहे. तिचा गोंधळ वाढवू नका. दिशाभूल करू नका.  राष्ट्रीय पातळीवरील व्यक्तींचा - ती कदाचित आपल्याला न पटणाऱ्या मताची असली तरीही तिचा किमान आदर करावा; हा संस्कार हरपू देऊ नका , यासाठीच हा प्रपंच."  

        दिवाकर दादांसारखे सर्वस्व झोकून देऊन काम करणारे कार्यकर्ते आहेत तोपर्यंत तरी, या संस्काराला मरण नाही ; जमले तर आपण त्यांच्या मांदियाळीत जाऊयात.

 



श्रीकृष्णार्पणमस्तु !   

Saturday, 4 July 2026

चिंतनाचे शुभचिंतन !


                                                     

                     चिंतनाचे शुभचिंतन ! 


जे नेतृत्व कर्तृत्व, दातृत्व आणि मातृत्व या तिन्ही कसोट्यांना पुरून उरले ते नाव म्हणजे कै. गोविंदभाई श्रॉफ. एक काळ असा होता ज्या काळामध्ये 'गोविंदभाई श्रॉफ = मराठवाडा प्रदेशाचा विकास' हे सूत्र सर्वमान्य झालेले होते. जनसामान्यांच्या प्रश्नांची त्यांना विशेष काळजी होती त्यामुळे त्यांनी शेती, सिंचन, शिक्षण, रेल्वे, इत्यादी दैनंदिन जीवनाशी निगडीत प्रश्नांकडे गांभीर्याने लक्ष दिले. एखादी गोष्ट करायची म्हणल्यावर भाई स्वतःला तन, मन, धनाने झोकून देत असत व कसल्याही परिणामाची चिंता न करता निष्ठेने कार्य करत. भाईजींच्या कार्यप्रणालीबाबत त्यांचे निकटचे सहकारी व झुंजार पत्रकार श्री अनंतराव भालेराव लिहितात,

 "प्रश्नांचा साकल्याने विचार करायचा, आपली बाजू पटवून देता यावी म्हणून आवश्यक ती आकडेवारी गोळा करावयाची, लोकशाही पध्दतीने सर्व युक्तिवादाची वस्तुनिष्ठने मांडणी करायची व सांसदीय पथ्ये सांभाळून प्रश्नाची सर्व पातळ्यांवर तड लावायची. हे सर्व करून झाले आणि अगदीच अनिवार्य झाले तर लोकशाहीला कौल लावायचा. हे सर्व करण्यात त्यांनी (भाईंनी) आपली हयात वेचली. वर्षानुवर्ष प्रश्नांचा पिच्छा करावा तो त्यांनीच." 

               भाईजींनी आपले सर्वस्व ज्या ठिकाणी अर्पण केले त्या सरस्वती भुवन शिक्षण संस्थेने 'गोविंदभाई श्रॉफ अध्यासन केंद्र' यावर्षी सुरू केले. या अध्यासनामार्फत गतवर्षीच्या दहावीच्या परीक्षेत मराठी भाषा या  विषयाचा जो चिंताजनक निकाल आलेला आहे त्यावर आज विचारमंथन घडून येत आहे. भाईजींचा विचारांचा वारसा पुढे चालवणारी स.भु. शिक्षणसंस्थाच हे करू शकते याबाबत दुमत असण्याचे कारण नाही. 

              माझा स्वतःचा मराठी भाषा व साहित्य हा अध्ययन व अध्यापनाचा विषय असल्यामुळे या अनुषंगाने आज मला काही मांडणी करावी वाटते आहे. वास्तविक पाहता मी गेली दोन दशके उच्च शिक्षणात कार्यरत आहे. त्यामुळे शाळांच्या बाबतीत मी काही बोलावे हा माझा अधिकार नाही. मात्र भाषा व साहित्य यांचा विचार नकळतपणे सुरू आहे. तो या माध्यमातून आपल्यापर्यंत पोहोचवायला आवडेल.

               महाराष्ट्रामध्ये मराठी ही मातृभाषा आणि राज्यभाषा म्हणून ओळखली जाते. ज्यांची ही मातृभाषा आहे त्यांना ती आपसूकच येते, ज्यांची मातृभाषा नाही ते मराठी माणसांच्या सहवासाने थोडीफार शिकत जातात. इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांमध्ये विद्यार्थी शिकत असले तरी देखील त्यांच्या घरी मराठी भाषा वापरली जाते, त्यांच्या आजूबाजूच्या घरांमध्ये, ते वावरतात त्या समाजामध्ये ही मुलं नकळत मराठी भाषा शिकत जातात. कोणतीही भाषा शिकण्यासाठी श्रवण - संभाषण - वाचन लेखन हा राजमार्ग आहे. जी व्यक्ती थोड्याबहुत गांभीर्याने या मार्गांचा वापर करते तिची भाषा बऱ्यापैकी चांगली असते. गतवर्षीच्या दहावीच्या निकालाने मात्र ही सर्व विधाने आणि त्याचा मथितार्थ निकालात काढलेला आहे. 

          मी महाविद्यालयात रुजू झाले त्यावर्षी मराठीचे तास कुठे करायचे असतात का? असं म्हणणारी अनेक माणसं भेटायची. आज वीस वर्षांमध्येच 'मराठी शिकवले गेलेच पाहिजे' ही परिस्थिती निर्माण झालेली आहे. इतका मोठा पालट होण्याचे काय कारणं असू शकतात? सर्वसाधारणपणे आपण तंत्रज्ञानाकडे बोट दाखवतो आणि मोकळे होतो. मला मात्र हे फारसं पटत नाही. 

             माझे स्वतःचे असे प्रांजळ मत आहे, आजच्या परिस्थितीचे खरे कारण हे,  'मराठीचे तास कुठे करायचे असतात का?, या मानसिकतेमध्ये आहे.' पूर्वीच्या काळी अगदी सातवीचा वर्ग पास झालेल्या माणसांचे ज्ञान हे पदवी प्राप्त केलेल्या माणसांइतके असायचे ही वस्तुस्थिती आहे. कारण तत्कालीन शिक्षणाचा दर्जा त्याला कारणीभूत होता. अन्य साधने फारशी उपलब्ध नसल्यामुळे आणि 'वाचनाने माणूस वाचतो' हे कळल्यामुळे माणसं वाचत होती. अवांतर वाचन करा, असं सांगावं लागत नव्हतं. अशा माणसांनी 'मराठीचे तास कुठे करायचे असतात का?', असं म्हणलं तर कदाचित चालू शकेल. मात्र गुणवत्ता यादीमध्ये आलेले विद्यार्थी जेव्हा एखादा अर्ज लिहिताना 'मी अचूक पद्धतीने अर्ज लिहू शकेल' हा आत्मविश्वास दाखवू शकत नसतील, तर तिथे केवळ विद्यार्थ्यांची गुणवत्ता तपासून चालत नाही, तिथे शिक्षणाचाच दर्जा तपासावा लागतो. आठवीच्या वर्गापर्यंत आम्ही विद्यार्थ्यांना विनासायास पास करणार असू आणि दहावी मध्ये त्यांनी पास व्हावे, अशी अपेक्षा करणार असू तर हे कोणत्या गणितात बसते हे मला कळत नाही. खरं म्हणजे मी श्री अरविंदांची शिक्षण प्रणाली वाचलेली असल्यामुळे 'परीक्षा नाही' हे धोरण मला फार योग्य वाटते. मात्र सर्वसामान्यांमध्ये 


'परीक्षा नाही = अभ्यास नाही' 


असे एक सर्वमान्य सूत्र नकळत तयार व्हायला लागते. आजच्या काळात जेव्हा या विद्यार्थ्यांना मोह घालणारी अनेक व्यवधानं आहेत तिथे तर विचारायलाच नको. त्यामुळे परीक्षा द्यावी लागेल आणि विद्यार्थ्यांचा पुरेपूर कस लागेल अशा कसोटीवर ती घेतली जाईल अशी मानसिकता जेव्हा पालक आणि शिक्षक हे दोघेही स्वीकारतील तेव्हाच विद्यार्थ्यांचा विकास होऊ शकेल. 


            भाषा ही उच्चाराची आणि लेखनाची अशी दोन प्रकारची असते ती शिकत असताना प्रमाणभाषा, बोलीभाषा हा भेद आपल्याला दिसतो. बोलण्यामध्ये बोलीभाषा वापरण्यास हरकत नाही . लिखाणामध्ये मात्र आवर्जून प्रमाणभाषा शिकून घ्यावी याचं कारण आपल्याला प्रमाण भाषेतून अचूकपणे व्यवहार करता आला पाहिजे. मुळातच भाषा इतकी लवचिक असते की एक 'कायद्याची भाषा' जर सोडली तर आपली कोणत्याही क्षेत्रामध्ये वापरली जाणारी भाषा ही दुहेरी किंवा त्यापेक्षा अधिक अर्थाचे पदर व्यक्त करते. आपल्याला अचूक अर्थ लावायचा असेल तर भाषेबरोबर जीवनमूल्य, समाजस्थिती, प्रासंगिक परिस्थिती अशा सर्वच गोष्टी समजावून घ्याव्या लागतात. व्यंग्यार्थ हे काव्य या प्रकाराचे वैशिष्ट्य असले तरीसुद्धा गद्य भाषेच्या माध्यमातूनही फार मोठ्या प्रमाणावर त्याचा वापर आपल्याला दिसून येतो. ज्या वेळेला व्यक्ती बोलत असते त्या वेळेला तिचा आवाज, सूर, आरोह, अवरोह या सगळ्यांवरून आपण मथितार्थ समजावून घेतो. लिखित भाषेमध्ये ही सोय नसते. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर गैरसमज होण्याची शक्यता असते. 'संवाद साधणे' हे भाषेचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. मात्र हा संवादच जर संपुष्टात येत असेल तर आपण भाषा शिकलो का?, हा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. 


          भाषा मरता देशही मरतो

           संस्कृतीचाही दिवा विझे 


हा धोका कविवर्य कुसुमाग्रजांनी आपल्याला पूर्वीच फार तळमळीने सांगितलेला आहे.

            भाषा - देश - संस्कृती 

यांचे इतके घट्ट नाते आहे की तिथे सरळ मार्गाने जा किंवा उलट मार्गाने जा ; त्यांचे केवळ परस्पर साहचर्य नाही तर परस्परावलंबन आणि एकमेकांच्या अस्तित्वाचे मूलभूत आधार म्हणूनच ते आपल्याला दिसून येतात.

         आजच्या प्रचंड गतिमान व आधुनिक जगामध्ये साता समुद्रापार असलेल्या व्यक्तीशीही सहज संवाद साधता येतो, ही वस्तुस्थिती आहे. मात्र घरामध्ये शेजारीच बसलेल्या माणसाशी आम्हाला क्वचितच बोलावे वाटते ही मनःस्थिती आहे. संवाद संपुष्टात येतो आहे याची प्रत्येकजणच चिंता व्यक्त करत आहे. केवळ ही चिंता करत बसण्यापेक्षा औपचारिक शिक्षणात आपल्याला भाषेच्या अभ्यासाबाबत काय करता येईल या चिंतनाला प्रवृत्त करणाऱ्या आजच्या 'चिंतन परिषदेस' हार्दिक शुभेच्छा!


वृंदा आशय 

               


 

विवाह : उत्सुकतेच्या उंबरठ्यापासून समस्येच्या भोवऱ्यापर्यंत !

 || ॐ ||           विवाह : उत्सुकतेच्या उंबरठ्यापासून समस्येच्या भोवऱ्यापर्यंत !       आपला समाज सुदृढ आणि नीतिमान ठेवणारी संस्था म्हणजे...